Tıbbi Malpraktis Nedir?

Malpraktis kavramı, Latince "male" (kötü) ve "praxis" (uygulama) sözcüklerinden türemiştir. Dünya Tabipleri Birliği ve Avrupa Hekimler Daimi Komitesi'ne göre tıbbi malpraktis, hekimin tedavi sırasında standart uygulamayı yapmaması, bilgi ve beceri eksikliği göstermesi ya da hastaya yanlış tedavi vermesi sonucunda ortaya çıkan zarar olarak tanımlanmaktadır. Her olumsuz tıbbi sonuç malpraktis değildir; komplikasyon ve kaza gibi kavramlarla ayrımı doğru biçimde yapılmadığında hem hasta hem de hekim yönünden hatalı sonuçlara ulaşılır.

Türkiye'de tıbbi malpraktis davaları başta cerrahi branşlar ve kadın doğum olmak üzere hekimlik mesleğinin yürütüldüğü tüm alanlarda açılabilmektedir. Davalarda ağırlıklı olarak hekimler muhatap alınmakla birlikte hemşire, ebe ve diğer sağlık çalışanlarına karşı da soruşturma ve tazminat davası açılabilmektedir.

Hekim ile Hasta Arasındaki Hukuki İlişki

Tıbbi malpraktis davalarında uygulanacak hukuk kuralları, hekim ile hasta arasındaki ilişkinin hukuki niteliğine göre belirlenir. Bu nitelendirme; görevli mahkemeyi, zamanaşımını ve ispat yükünün dağılımını doğrudan etkiler. Türk hukukunda dört temel ilişki türü gündeme gelebilir.

Vekalet sözleşmesi, hekim ile hasta arasındaki en yaygın ilişki biçimidir. Buna göre hekim belirli bir sonucu garanti etmez; ancak o sonuca ulaşmak için gereken özeni göstermekle yükümlüdür. Teşhis, tedavi, takip ve aydınlatma yükümlülüklerinin tamamı bu çerçevede değerlendirilir. Eser sözleşmesi ise hekimin somut olayda belirli bir sonucu açıkça taahhüt ettiği durumlarda gündeme gelebilir; belirli estetik ve bazı diş uygulamalarında bu nitelendirme yapılabilmekle birlikte sözleşmenin içeriği ve taahhüt edilen sonucun kapsamı her dosyada ayrıca değerlendirilmelidir. Haksız fiil sorumluluğu, hekim ile hasta arasında sözleşme ilişkisi kurulmadan zarar doğduğu hallerde gündeme gelebilir. Acile başvurup reddedilen hasta bu kapsamda değerlendirilebilirken bilinci kapalı hastaya yönelik zorunlu müdahaleler; varsayılan rıza, tıbbi zorunluluk ve hasta hakları kuralları çerçevesinde ayrıca incelenir. Vekaletsiz iş görme ise hastanın izni olmaksızın gerçekleştirilen zorunlu müdahalelere ilişkin ayrı bir hukuki çerçeve sunar.

Özel hastane ile hasta arasındaki ilişki, tam hastaneye kabul sözleşmesi niteliğindeyse hem tıbbi edim hem de bakım, konaklama ve organizasyon yükümlülüklerini kapsar. Hasta, tüm bu edimler için hastaneye yönelebilir. Bu ilişki 6502 sayılı TKHK kapsamında tüketici işlemi sayıldığından görevli mahkeme tüketici mahkemesidir. Kamu hastanelerinde ise ilişki idare hukuku çerçevesinde değerlendirilir ve davalar idare mahkemelerinde tam yargı davası olarak açılır. Özel hastane tazminat davalarına ilişkin ayrıntılı bilgi için özel hastane tazminat davası başlıklı yazımıza bakılabilir.

Doktorun Özen Borcu ve Sorumluluk Ölçütü

Hekim sorumluluğunun temel ölçütü özen borcudur. TBK m.506 uyarınca vekil, üstlendiği iş ve hizmetleri vekalet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür. Özen borcunun belirlenmesinde esas alınan kriter, aynı uzmanlık alanında faaliyet gösteren makul ve dikkatli bir hekimden somut koşullarda beklenen davranış biçimidir.

Bu ilke gereği hekim; hastanın durumunu tıbbi açıdan zamanında ve gecikmeksizin saptamak, somut durumun gerektirdiği önlemleri eksiksiz almak, uygun tedaviyi gecikmeden belirleyip uygulamak zorundadır. Asgari düzeyde dahi olsa tereddüt doğuran durumlarda bu tereddütü ortadan kaldıracak araştırmaları yapmak ve koruyucu tedbirleri almak da özen borcunun kapsamındadır. Ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa Biyotıp Sözleşmesi'nin 4. maddesi uyarınca araştırma dahil sağlık alanındaki her müdahalenin ilgili mesleki yükümlülükler ve standartlara uygun olarak yapılması zorunludur.

Sorumluluğun doğabilmesi için hekimin kusurlu davranışı, hastanın uğradığı zarar ve bu ikisi arasında uygun nedensellik bağının bir arada bulunması gerekir.

Aydınlatılmış Onam

Tıbbi müdahalenin hukuka uygunluğu ve sorumluluk değerlendirmesi bakımından aydınlatılmış onam belirleyici bir rol üstlenir. 1219 sayılı Kanun'un 70. maddesi büyük cerrahi ameliyatlarda yazılı onamı zorunlu kılmakta; Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 15. maddesi ise bilgilendirmenin hastalığın muhtemel sebepleri, müdahalenin niteliği, seçenek tedavi yöntemleri ve komplikasyonları kapsaması gerektiğini düzenlemektedir.

Hekim; müdahalenin amacını, yöntemini, öngörülmesi gereken riskleri, başarı ihtimalini, alternatifleri ve tedaviyi reddetmenin muhtemel sonuçlarını hastanın anlayabileceği biçimde açıklamakla yükümlüdür. Formun müdahaleye özgü olmaması, önemli riskleri içermemesi ya da gerçek bir bilgilendirmeyi yansıtmaması halinde imzalatılmış matbu bir form tek başına yeterli kabul edilmeyebilir.

Hasta belirli bir komplikasyon riskini kabul etmiş olsa dahi bu, doktorun tıbbi standarttan sapmasına rıza gösterdiği anlamına gelmez. Onam, yanlış teknik uygulanmasını, özensiz takip yapılmasını veya hastanenin organizasyon eksikliğini hukuka uygun hale getirmez.

Komplikasyon ile Malpraktis Arasındaki Fark

Komplikasyon ile malpraktis arasındaki ayrım, hekim sorumluluğunun belirlenmesinde en kritik noktadır.

Komplikasyonun varlığı hekimi sorumluluktan doğrudan kurtarmaz. Komplikasyon öngörülebilir bir riskten kaynaklanıyorsa hastanın bu konuda aydınlatılmış olması gerekir. Bunun yanı sıra komplikasyonun zamanında fark edilmemesi veya yanlış yönetilmesi bağımsız bir kusur oluşturabilir. Bir de tıbbi bağlamda kaza kavramı vardır; öngörülemeyen ve önlenemeyen bu hallerde hekimin sorumluluğundan söz edilemez.

Hangi Durumlar Tıbbi Hata Sayılabilir?

Tıbbi sorumluluk, hastanın ilk başvurusundan taburculuk ve takip aşamasına kadar uzanan bütün süreci kapsar. Her olumsuz sonuç tıbbi hata değildir; sorumluluğun doğabilmesi için tıbbi standarda aykırı kusurlu bir davranış, bu davranışla nedensellik bağı kurulabilen somut bir zarar ve diğer sorumluluk koşullarının bir arada bulunması gerekir.

Tanı ve laboratuvar hataları: Yanlış ya da geç konulan tanı en sık karşılaşılan malpraktis iddialarından biridir. İlk tanının sonradan değişmesi tek başına kusur bulunduğunu göstermez; belirleyici soru, hekimin mevcut bulgular karşısında gerekli özeni gösterip göstermediği ve zorunlu tetkikleri isteyip istemediğidir. Laboratuvar, patoloji ve görüntüleme sonuçlarının yanlış hastaya eşleştirilmesi ya da hayati bulgunun zamanında bildirilmemesi de ayrıca sorumluluk doğurabilir.

Cerrahi ve anestezi hataları: Yanlış teknik kullanılması, yanlış taraf veya organa müdahale edilmesi, cerrahi malzemenin vücutta unutulması ya da korunması gereken anatomik yapılara özensizce zarar verilmesi açık hata iddialarına konu olabilir. Anestezi sürecinde hastanın ek hastalıklarının, ilaçlarının veya alerjilerinin yeterince değerlendirilmemesi, yanlış doz uygulanması ya da komplikasyona geç müdahale de sorumluluk doğurabilir.

Ameliyat sonrası takip, taburculuk ve enfeksiyon: Müdahale sonrası dönemde gelişen bulguların zamanında değerlendirilmemesi, hastanın erken taburcu edilmesi ya da taburculuk sonrası bilgilendirmenin yapılmaması sorumluluk sebebi oluşturabilir. Hastane kaynaklı enfeksiyonlarda ise sterilizasyon protokollerinin uygulanmaması ve belirtilerin zamanında değerlendirilmemesi belirleyici rol oynar.

Diğer tıbbi hatalar: Yanlış ilaç veya dozaj kullanımı yaygın bir malpraktis biçimidir. Bunun yanı sıra sağlık çalışanları arasındaki iletişim eksikliğinden (konsültasyon gecikmesi) kaynaklanan zararlar, hasta kayıtlarının eksik veya hatalı tutulması ve tıbbi ekipman hatalarından doğan zararlar da bu kapsamda değerlendirilmektedir. Hemşire ve ebelerin doktordan gelen doğru bir talimatı yanlış uygulaması kendi sorumluluklarını doğurur; yanlış bir talimatı uygulayan hemşirenin ise — talimatın hatalı olduğunu bilebilecek durumdaysa — bağımsız sorumluluğu tartışılabilir.

Kamu ve Özel Hastanede Dava Farkı

Kamu hastanelerinde çalışan hekimler kamu görevlisi sıfatı taşıdığından, hizmetin yürütülmesiyle bağlantılı zararlar yönünden tazminat talebi kural olarak ilgili idareye (Sağlık Bakanlığı ya da ilgili üniversite) karşı idare mahkemelerinde tam yargı davası olarak açılır. Vakıf üniversitesi hastaneleri ve özel işletme modelleriyle sunulan hizmetlerde yargı yolu ve husumet somut duruma göre ayrıca değerlendirilmelidir.

İdare hukukunda sorumluluğun temel dayanağı hizmet kusurudur. Danıştay'ın yerleşik içtihadına göre hizmet kusuru; hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi hallerinde gerçekleşmektedir. Hizmetin kendi bünyesinde risk taşıdığı sağlık alanında idarenin tazmin yükümlülüğünün doğması için zararın hizmet kusuru sonucu meydana gelmiş olması şarttır.

İdare mahkemesinde dava açabilmek için İYUK m.13 kapsamında önce ilgili idareye yazılı başvuru yapılması zorunludur. Bu başvuru olayı öğrenmeden itibaren 1 yıl, her halde olaydan itibaren 5 yıl içinde yapılmalıdır. Bu süreler dava açma süresi değil, idareye ön başvuru süresidir. İdare 30 gün içinde yanıt vermezse zımni ret oluşur; açık ret ya da zımni ret tarihinden itibaren genel olarak 60 gün içinde idare mahkemesinde tam yargı davası açılabilir. Bu katı süreler nedeniyle kamu hastanelerinde yargı yolunun en başta netleştirilmesi kritik önem taşır.

Özel hastane davalarına ilişkin ayrıntılı çerçeve için özel hastane tazminat davası başlıklı yazımıza başvurulabilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Özel hastane ve bağımsız çalışan hekimlere yönelik davalarda görevli mahkeme, ilişkinin tüketici işlemi niteliği taşıması nedeniyle kural olarak tüketici mahkemesidir. Tüketici mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde asliye hukuk mahkemesi tüketici mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından dava davalının yerleşim yerinde, sözleşmenin ifa edildiği yerde ya da TKHK m.73 uyarınca tüketicinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Doktorun sigorta şirketine yönelik taleplerde görevli mahkeme, talebin taraflarına ve hukuki ilişkinin niteliğine göre farklılaşabilir; bu nedenle her dosyada görev meselesinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Haksız fiil sorumluluğuna dayanan davalarda — sözleşme ilişkisi kurulmadan reddedilen hastalar gibi — asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Kamu hastanelerinde ise tüm bu ayrımların yerini idare mahkemeleri alır.

Dava Kime Karşı Açılır?

Özel hastane davalarında tazminat talebi doğrudan ilgili doktora, hastane işleticisine ve doktorun zorunlu mali sorumluluk sigortacısına karşı yöneltilebilir. Müteselsil sorumluluk koşulları oluşmuşsa zarar gören, zararın tamamını sorumluların birine, birkaçına veya tamamına yönelme hakkını saklı tutar.

Kamu hastanelerinde ise tazminat talebi kuruma yöneltilir; doktora doğrudan dava açılmaz. Kamu görevinin yürütülmesine bağlı hizmet kusuru iddiasında talep kural olarak ilgili idareye yöneltilir. Kesinleşen tazminat kararı sonrasında idarenin ilgili sağlık personeline rücu edip edemeyeceği 3359 sayılı Kanun'un Ek 18. maddesi kapsamındaki özel koşullara göre belirlenmektedir.

Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası

1219 sayılı Kanun'un Ek 12. maddesi uyarınca tabipler, diş tabipleri ve tıpta uzmanlık mevzuatına göre uzman olan kişiler tıbbi kötü uygulamaya ilişkin zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırmakla yükümlüdür. Zarar gören hasta, sigorta genel şartlarının B.5 maddesi uyarınca sigortacıya doğrudan talepte bulunabilir ve koşulları oluştuğunda dava yöneltebilir. Tazminat poliçe limitiyle sınırlıdır; aşan kısım için koşulları varsa diğer sorumlu kişilere talep yöneltilebilir.

Dava açılmadan önce sigortacıya yazılı başvuru yapılabilir; başvurunun olumsuz sonuçlanması halinde, başvuru koşulları ve uyuşmazlığın kapsamı değerlendirilerek Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulması da gündeme gelebilir.

Bilirkişi İncelemesi ve Adli Tıp

Tıbbi hata davalarında uyuşmazlığın teknik niteliği nedeniyle bilirkişi incelemesi neredeyse her zaman zorunlu hale gelir. Bilirkişi heyeti, uyuşmazlık konusu tıbbi müdahaleyi ve ileri sürülen kusurları değerlendirebilecek uzmanlık alanlarından oluşturulmalıdır.

Adli Tıp Kurumu raporu bağlayıcı nitelik taşımaz. Raporun gerekçesiz, eksik veya başka belgelerle çelişkili olması halinde ek rapor ya da üniversite öğretim üyelerinden oluşan bağımsız heyet incelemesi talep edilebilir; raporlar arasındaki çelişkilerin giderilmesi dava yönetimi açısından kritik bir adımdır. Yalnızca sonuç bildiren, önceki raporları irdelemeyen ve gerekçe içermeyen bilirkişi raporları Yargıtay tarafından hükme elverişli sayılmamaktadır.

Zamanaşımı

Tıbbi hata davalarında tek bir zamanaşımı süresi bulunmamaktadır; süre, talebin dayandığı hukuki sebebe göre belirlenir.

Haksız fiil taleplerinde TBK m.72 uyarınca zarar görenin zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl, her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren on yıl esas alınır. Vekalet sözleşmesinden doğan alacaklarda TBK m.147 uyarınca beş yıl uygulanabilir. Genel sözleşme sorumluluğunda TBK m.146 kapsamında alacağın muaccel olmasıyla on yıllık süre işlemeye başlar. Eser sözleşmesi kapsamındaki estetik ameliyat davalarında TBK m.478 ayrıca değerlendirilmelidir. Fiilin daha uzun ceza zamanaşımına tabi bir suç oluşturması halinde, ceza davası açılmış olması aranmaksızın bu daha uzun süre haksız fiilden doğan tazminat istemi bakımından da uygulanabilir.

Kamu hastaneleri için ise İYUK m.13 uyarınca olayı öğrenmeden itibaren 1 yıl, her halde olay tarihinden itibaren 5 yıl içinde idareye yazılı başvuru yapılması zorunludur. Bu başvuru dava açma süresi değil, ön başvuru süresidir.

Talep Edilebilecek Tazminatlar

Tıbbi hata sonucunda talep edilebilecek başlıca tazminat kalemleri maddi ve manevi tazminattır. Maddi tazminat kapsamında; tedavi giderleri, gelir kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar, bakıcı giderleri, revizyon ameliyatı ve rehabilitasyon masrafları ile ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar talep edilebilir. Ölüm halinde ise cenaze giderleri, tedavi giderleri ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu nedenle uğradıkları zararlar ayrıca istenebilir. Destekten yoksun kalma tazminatı mirasçılık sıfatına değil, destek ilişkisinin ispatına dayanır.

Manevi tazminat miktarı belirlenirken hakim; olayın özelliğini, zarar görenin ekonomik ve sosyal durumunu, paranın alım gücünü, maluliyet oranını ve ileride duyulacak acıyı gözeterek hakkaniyete uygun bir miktara hükmeder. Ölüm veya ağır bedensel zarar halinde yakınlar da kişisel manevi zararları için ayrıca talepte bulunabilir.

Ceza Davası ve Tazminat Davasının İlişkisi

Tıbbi hata nedeniyle ölüm ya da ağır yaralanma gerçekleşmişse hekim hakkında ceza soruşturması yürütülebilir. Hekimin ceza sorumluluğu somut olayın özelliklerine göre başta taksirle yaralama veya taksirle öldürme hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Kamu görevlisi olan sağlık personeli bakımından, koşulları varsa görevi kötüye kullanma suçu da ayrıca gündeme gelebilir. 3359 sayılı Kanun'un Ek 18. maddesiyle kurulan Mesleki Sorumluluk Kurulu sistemi kapsamında, sağlık mesleğinin icrası sırasında gerçekleştirilen muayene, teşhis ve tedaviye ilişkin işlemler nedeniyle sağlık meslek mensupları hakkında soruşturma yürütülebilmesi için Kurul'dan izin alınması gerekebilmektedir. Bu düzenleme yalnızca kamu hastanesi hekimleriyle sınırlı olmayıp özel sağlık kurumları ve vakıf üniversitelerinde çalışan sağlık meslek mensuplarını da kapsayabilmektedir. Soruşturma izni talebinin kurulca değerlendirilmesi ve izin verilmemesi halinde karara itiraz yolları mevzuatta düzenlenmiştir.

TBK m.74 uyarınca hukuk hakimi, ceza hukukunun kusur ve ayırt etme gücüne ilişkin hükümleriyle bağlı olmadığı gibi ceza hakiminin kusur ve zarar değerlendirmesiyle de bağlı değildir. Hekim ceza davasında beraat etse dahi hukuk mahkemesinde tazminata mahkum edilebilir. Bununla birlikte ceza dosyasında toplanan bilirkişi raporları ve maddi olgulara ilişkin tespitler, hukuk davası için önemli delil niteliği taşıyabilir.

Estetik Ameliyat, Hemşire ve Özel Konular

Estetik cerrahi davalar, diğer tıbbi müdahalelerden farklı olarak çoğunlukla eser sözleşmesi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Somut olayda hekimin belirli bir estetik sonucu taahhüt ettiği ve müdahalenin eser sözleşmesi niteliği taşıdığı kabul edilirse, taahhüt edilen sonuç ile gerçekleşen sonuç arasındaki farklılık sözleşmeye aykırılık değerlendirmesine konu olabilir. Ameliyat öncesi ve sonrası fotoğrafların saklanması ile hekimin hangi sonucu taahhüt ettiğinin belgelenmesi ispat sürecinde belirleyicidir. Hatalı estetik ameliyat davalarına ilişkin ayrıntılı bilgi için hatalı estetik ameliyat tazminat davası başlıklı yazımıza başvurulabilir.

Hemşireler de malpraktis davalarının muhatabı olabilmektedir. Doktordan gelen doğru bir talimatı yanlış uygulayan hemşirenin kişisel sorumluluğu doğar. Yanlış bir talimatın uygulanmasında ise hemşirenin mesleki bilgisiyle bu yanlışlığı fark edip etmeyeceği değerlendirmeye konu olur. İmplant, protez, botoks gibi uygulamalar da sağlık hizmetinin parçası sayıldığından tıbbi standartlara uyulmaması halinde sorumluluk gündeme gelir.

Sık Sorulan Sorular