Menfi tespit ve istirdat davası hakkında hukuki bilgilendirme görseli

Menfi Tespit Ve İstirdat Davası (2026)

Menfi tespit davası, kendisinden borç talep edilen kişinin gerçekte borçlu olmadığının mahkemece tespitini istemesidir. İstirdat davası ise borçlu olunmadığı halde icra takibi nedeniyle ödenmek zorunda kalınan paranın geri alınmasına yöneliktir. Her iki dava da 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 72. maddesinde düzenlenir. Ancak dava açılabilecek aşama, ihtiyati tedbirin kapsamı ve süreler bakımından önemli farklılıkları vardır.

Örneğin gerçekte mevcut olmayan bir borca dayanılarak takip başlatılmışsa ve henüz ödeme yapılmamışsa uyuşmazlık çoğunlukla menfi tespit kapsamında değerlendirilir. Takip sonucunda borç olmayan bir tutar ödenmişse İİK m.72'deki şartların gerçekleşmesine göre istirdat gündeme gelir. Önemli olan yalnızca takip dosyasının bulunması değil; alacağın dayanağı, itiraz ve ödeme tarihleri, takip türü, ileri sürülen borçsuzluk sebebi ve delillerdir.

Önemli ayrım: İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasında, koşulları varsa ve en az %15 teminat gösterilirse takibin durdurulmasına yönelik tedbir kararı verilebilir. Takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında ise İİK m.72/3 gereğince takibin tedbirle durdurulmasına karar verilemez. Bu aşamada kanunun öngördüğü koruma, şartları oluşursa icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesidir.

Menfi Tespit Davası Nedir?

Menfi tespit, bir hukuki ilişkinin veya borcun mevcut olmadığının tespitine yönelik davadır. İİK m.72/1'e göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat etmek için menfi tespit davası açabilir. Bu davada talep, alacaklının ödeme yapmasına hükmedilmesi değil, davacının ileri sürülen belirli borçtan sorumlu olmadığının tespit edilmesidir.

İhtilaf bir kambiyo senedine, satış sözleşmesine, hizmet ilişkisine, borç verme işlemine, kefalete, cari hesap kaydına veya farklı bir borç ilişkisine dayanabilir. Bazen borç hiç doğmamış, bazen ödeme veya ibra gibi bir sebeple sona ermiş olabilir. Zamanaşımı ise borcu kendiliğinden sona erdirmez; borçluya, koşulları varsa ifadan kaçınabilmek için ileri sürebileceği bir defi sağlar. Bu nedenle zamanaşımı savunması, borcun hiç doğmadığı veya ödeme ile sona erdiği iddiasıyla aynı hukuki sonuca ve ispat rejimine tabi değildir.

Takipten önce açılacak davada da hukuki yarar bulunmalıdır. Alacaklının ciddi ve somut bir talepte bulunması, ödeme isteği veya takip tehdidi gibi durumlar bu değerlendirmede önem taşır. Sadece varsayımsal bir uyuşmazlık ihtimaliyle açılan tespit davasında hukuki yarar yönünden sorun yaşanabilir (HMK m.106).

Menfi Tespit Davası ile İstirdat Davası Arasındaki Fark

KarşılaştırmaMenfi tespitİstirdat
AmaçBelirli bir borcun bulunmadığını tespit ettirmekBorç olmayan ve icra takibi nedeniyle ödenen parayı geri almak
Başlıca aşamaTakipten önce veya takip devam ederken, ödeme yapılmamış borç yönündenİİK m.72/7 koşullarıyla, icra baskısı altında ödeme yapıldıktan sonra
Talep sonucuBorçlu olunmadığının tespitiÖdenen paranın iadesi
Özel süreİİK m.72'de genel, sabit bir açma süresi öngörülmez; hukuki yarar ve özel hükümler önemlidirİİK m.72/7 kapsamında ödeme tarihinden itibaren 1 yıl
TedbirTakibin açıldığı aşamaya göre m.72/2 veya 72/3 uygulanırÖdenmiş paranın iadesi için esas hakkında hüküm gerekir
İspatBorç ilişkisinin niteliğine, senede ve ileri sürülen vakıaya göre değişirÖdemenin borç olmayan bir tutara ilişkin olduğunu ispat yükü önemlidir

Bu iki dava birbirinden tümüyle kopuk değildir. Menfi tespit davası görülürken dava konusu borcun ödenmesi halinde, şartları gerçekleşmişse davaya istirdat davası olarak devam edilir. Ödeme sonradan yapılmış diye davanın kendiliğinden konusuz kaldığı sonucuna varılamaz.

Menfi Tespit Davası Hangi Hallerde Açılır?

İcra takibi başlamadan önce

Alacaklı ciddi biçimde belirli bir borcu talep ediyor, borçlu ise bu borcun bulunmadığını ileri sürüyorsa, takip başlatılması beklenmeksizin dava açılması mümkün olabilir. Bu aşamada hukuki yararın somutlaştırılması önem taşır. İhtarname, hesap mutabakatı talebi, ibraz edilen senet veya ödeme isteği gibi belgeler uyuşmazlığı ortaya koyabilir.

İcra takibi başladıktan sonra

İcra takibinin başlamış olması, menfi tespit yolunu kendiliğinden kapatmaz. Borçlu, takibe süresinde itiraz etmiş veya itiraz süresini kaçırmış olsa bile maddi hukuk bakımından borçlu olmadığı iddiasını uygun davada ileri sürebilir. Bununla birlikte ödeme emrine itiraz ile menfi tespit davası farklı hukuki yollardır: Takibe itiraz, kendi takip türüne özgü sürede yapılması gereken bir icra işlemi; menfi tespit ise genel mahkemede görülen bir davadır. İtirazın iptali davası ise takibe yapılan itirazdan sonraki ayrı bir hukuki yoldur.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 26.02.2025, E.2024/2162, K.2025/1184
“borçlunun bu dava tehdidinden bir an önce açacağı menfi tespit davasıyla kurtulmak istemesinde hukuki yararının bulunduğunun kabulü gerekir.”

İtiraz üzerine duran ilamsız takipte alacaklının bir yıllık itirazın iptali süresini kaçırmış olması, çoğunluk kararına göre menfi tespitte hukuki yararı tek başına ortadan kaldırmaz. Alacaklının genel hükümlere göre alacak davası açabilme ihtimali esas alınmıştır. Karar oy çokluğuyla verilmiştir; karşı oy, mevcut ciddi ve somut bir tehdidin ayrıca kanıtlanması gerektiğini savunmuştur. Yargıtay burada borçsuzluğu esastan kabul etmemiş, hukuki yarar yokluğundan verilen usuli ret kararını bozmuştur.

Uyarı: Menfi tespit davası açılması, başlamış bir icra takibini tek başına durdurmaz. Ödeme emrinin tebliği üzerine icra hukukuna özgü itiraz veya şikayet süreleri ayrıca değerlendirilmelidir. Özellikle kambiyo senetlerine özgü takiplerde süreler ve başvuru mercii, genel haciz yolundan farklıdır.

Senedin teminat amacıyla veya karşılıksız verildiği iddiası

Bono ya da başka bir senet gerçekte mevcut olmayan bir borç için düzenlenmiş, yalnızca belirli bir işin teminatı olarak verilmiş veya sonradan bedelsiz kalmış olabilir. Bununla birlikte senedin düzenlenme amacı ile üzerindeki kayıtlar, senedin lehtarı veya sonraki hamili olması ve taraflar arasındaki belgeler birlikte incelenmeden salt “teminat senediydi” savunmasının yeterli olacağı söylenemez.

Ödenmiş borç için tekrar takip yapılması

Banka dekontu, makbuz, ibra belgesi veya hesap mutabakatı bulunmasına rağmen aynı borç için talepte bulunulması da menfi tespit uyuşmazlığı doğurabilir. Burada ödemenin tam olarak hangi borcu kapattığı, dekont açıklaması, alacaklıya ulaşma tarihi ve varsa faiz veya feri alacaklar belirleyicidir.

Menfi Tespit Davasında İhtiyati Tedbir ve %15 Teminat

İİK m.72'deki geçici hukuki koruma, davanın takipten önce mi sonra mı açıldığına bağlı olarak iki farklı biçimde düzenlenmiştir. Bu ayrım, dava stratejisinin ilk aşamasında yapılması gereken en önemli kontroldür.

Takipten önce açılan davada takibin durdurulması

İİK m.72/2 uyarınca mahkeme, talep üzerine ve alacağın %15'inden az olmamak üzere teminat gösterilmesi karşılığında icra takibinin durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verebilir. Kanun, mahkemeye değerlendirme yetkisi tanır; teminat yatırılmış olması tedbirin her durumda verileceği anlamına gelmez. Tedbirin konusu, alacağın miktarı ve dosyadaki yaklaşık ispat değerlendirilir.

Dava açılmadan önce de tedbir istenmesi mümkündür; ancak değişik iş dosyasında tedbir talebinde hukuki yararın varlığı, yaklaşık ispat şartının sağlandığı anlamına gelmez. Çalıntı olduğu ileri sürülen çeklere ilişkin İstanbul BAM kararında bu iki koşul özellikle ayrı değerlendirilmiştir.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, 09.10.2025, E.2025/1802, K.2025/1600
“Bu sebeple mahkemenin, talepte bulunanın hukuki yararı bulunmakta olup hukuki yararının bulunmadığı yönündeki gerekçesi yerinde değildir.”
“Bu aşamada yaklaşık ispatın sağlanamadığı anlaşılmaktadır.”

Çeklerin kargoda çalındığı ileri sürülerek menfi tespit davasından önce değişik iş dosyasında tedbir istenmiştir. Daire, dava öncesi tedbir isteminde hukuki yarar bulunduğunu kabul etmiş; ancak mevcut belgeleri yaklaşık ispat için yeterli görmeyerek tedbir talebinin reddini sonuç itibarıyla onamıştır. Çeklerin gerçekten çalındığına ilişkin nihai bir tespit yapılmamıştır.

Takipten sonra açılan davada icra veznesindeki paranın ödenmemesi

İİK m.72/3 uyarınca icra takibi başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında takibin ihtiyati tedbir yoluyla durdurulmasına karar verilemez. Ancak gecikmeden doğacak zararları karşılamak üzere, yine alacağın %15'inden az olmayan teminatla icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde tedbir istenebilir. Bu karar, cebri icranın bütün işlemlerini durduran genel bir karar olarak yorumlanmamalıdır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi, 26.03.2025, E.2025/430, K.2025/362
“Yaklaşık ispat kuralı oluşmadan salt talepte bulunulması tedbir kararı verilmesine sebep değildir.”

Kesinleşmiş takibe karşı menfi tespit davası açılmadan önce, icra veznesine girecek para ve teminat mektubu için tedbir talep edilmiştir. Daire, %15 asgari teminatın öngörülmesini tek başına yeterli bulmamış; yaklaşık ispata elverişli delil sunulmadığı için tedbirin reddine yönelik istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 13.05.2024, E.2024/274, K.2024/602
“Yasal düzenlemelere göre tedbir talep eden davacının, öncelikle tedbir istemine ilişkin dava dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmesi ve davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak, yasal delillerle ispat etmesi zorunludur.”

Anlaşmaya aykırı doldurulduğu ileri sürülen 15 milyon TL bedelli bono hakkındaki tedbir uyuşmazlığında Daire, yaklaşık ispatı sağlayacak delillerin değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Kararın kaldırılma nedeni, ilk derece kararındaki gerekçe–hüküm uyuşmazlığı ve denetime elverişli değerlendirme yapılmamış olmasıdır; BAM borçsuzluğu ispatlanmış saymamış veya doğrudan tedbir kurmamıştır.

Durumİstenebilecek korumaYasal dayanak
Dava takipten önce açıldıKoşulları varsa takibin durdurulmasıİİK m.72/2
Dava takipten sonra açıldıKoşulları varsa icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesiİİK m.72/3
Dava sırasında ödeme yapıldıÖdenen kısım için istirdat yönünden esasa devamİİK m.72/6

Mahkemenin teminatı en az %15 olarak belirlemesi bir başarı veya sonuç garantisi değildir. Tedbirin haksız çıkması halinde alacaklının geç tahsilden kaynaklanan zararları ve İİK m.72/4'te düzenlenen en az %20 tazminat riski ayrıca dikkate alınmalıdır.

Menfi Tespit Davasında İspat Yükü Kimdedir?

“Menfi tespit davasını açan borçlu olduğu için her şeyi o ispatlamak zorundadır” şeklindeki genel ifade doğru değildir. İspat yükü, alacağın dayandığı hukuki ilişki ile tarafların ileri sürdüğü olumlu vakıalara göre belirlenir (TMK m.6, HMK m.190). Basit borç ilişkisinde borcun hiç doğmadığını ileri süren kişinin karşısındaki alacaklının, dayandığı borç doğurucu olguyu kanıtlaması gerekebilir. Buna karşılık borcun ödendiğini veya sona erdiğini ileri süren taraf, bunu ispatla yükümlü olabilir.

Bono, bedelsizlik, teminat senedi ve açığa imzada ispat

Kambiyo senetlerinde senedin soyut borç ikrarı niteliği nedeniyle temel ilişkiye dayalı bedelsizlik savunması özellik arz eder. Örneğin bono bir avans için verilmiş fakat karşılığındaki edim hiç ifa edilmemişse, bunun hangi belgelerle ve hangi tarafa karşı ileri sürülebileceği araştırılmalıdır. Senedin üzerinde “nakden” veya “malen” kaydı bulunması, bu kaydın taraflarca tartışılması ve senedin el değiştirmiş olması delil değerlendirmesini etkileyebilir. Bu konudaki takibin özel şartları için kambiyo senetlerinden doğan alacakların takibi hakkındaki açıklamalarımız da incelenebilir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 17.09.2026, E.2026/264, K.2026/4761
“teminat vasfının sona erip istenir hâle geldiğini kanıt yükü davalı takip alacaklısındadır.”

Uyuşmazlıkta bononun belirli bir sözleşmenin teminatı olarak verildiği, sözleşme ve taraf açıklamalarıyla ortaya konulmuştur. Yargıtay, bu aşamadan sonra senedin teminat niteliğinin sona erdiğini ve talep edilebilir hâle geldiğini alacaklının ispatlaması gerektiğini belirtmiştir. Alacaklıdan buna ilişkin deliller toplanmadan verilen hüküm nedeniyle istinaf kararı bozularak kaldırılmıştır. Karar, teminat iddiasının her zaman kendiliğinden kabul edileceğini değil, teminat amacı ispat edildikten sonraki ispat yükü değişimini göstermektedir. Karar metni.

Bir bonoda imzanın sahte olduğu iddiası, açığa atılmış imzanın anlaşmaya aykırı doldurulması, senedin zorla alındığı iddiası ve senedin bedelsizliği aynı hukuki vakıa değildir. Böyle bir uyuşmazlıkta ceza soruşturmasının mevcut olması da tek başına hukuk davasındaki ispat yükünü ortadan kaldırmaz. Belge aslı, imza incelemesi, yazışmalar, banka hareketleri ve varsa sözleşmeler ayrı ayrı ele alınmalıdır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 07.09.2026, E.2025/7171, K.2026/4334
“davacı vekilinin tüm temyiz itirazları yerinde görülmemiştir.”

Davacı, imzalı fakat içeriği boş bırakılmış sekiz bononun anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ileri sürmüştür. Mahkemeler, açığa imzanın kötüye kullanıldığının yazılı delille kanıtlanmadığı gerekçesiyle borçsuzluk talebini reddetmiştir. İhtiyati tedbir uygulanarak icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmesi engellendiği için istinafta alacaklı lehine İİK m.72/4 tazminatına hükmedilmiştir. Yargıtay, esas yönünden temyiz itirazlarını reddetmiş; hükmü yalnızca vekalet ücretine ilişkin düzeltmeyle düzelterek onamıştır. Bu karar, açığa imzanın anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiasında yazılı delil ihtiyacını ve uygulanan tedbirin mali riskini ortaya koymaktadır. Karar metni.

İstirdat Davası Nedir, Hangi Ödemeler Geri İstenebilir?

İstirdat, borçlu olunmadığı halde icra takibi nedeniyle ödemek zorunda kalınan paranın geri istenmesidir. İİK m.72/7 uyarınca takibe itiraz etmemesi veya itirazının kaldırılmış olması nedeniyle borç olmayan bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, kanunda öngörülen bir yıllık süre içinde genel hükümler dairesinde istirdat talep edebilir.

Bu yol bakımından ödeme olgusuyla birlikte, ödemenin takip kaynaklı cebri icra tehdidi altında yapılıp yapılmadığı da incelenir. Gönüllü ve icra tehdidi bulunmadan yapılan her ödemenin İİK m.72 anlamında istirdat sayılması doğru değildir. Böyle bir durumda, varsa sebepsiz zenginleşme veya sözleşmeden kaynaklanan başka bir iade talebi ve bunun ayrı süre koşulları tartışılabilir. Önemli ayrım: 6098 sayılı TBK m.78/2 uyarınca zamanaşımına uğramış bir borcun kendi isteğiyle ifasından doğan zenginleşme geri istenemez. Bu nedenle sırf borç zamanaşımına uğramış diye yapılmış her ödemenin iadesi mümkün değildir; ödemenin niteliği ve varsa başka hukuki sakatlık sebepleri ayrı değerlendirilir.

Menfi tespit davası devam ederken para ödenirse

Menfi tespit davası sırasında dava konusu tutarın cebri icra tehdidi nedeniyle ödenmesi, davanın mutlaka “konusuz kaldığı” anlamına gelmez. İİK m.72/6, şartları oluştuğunda menfi tespit davasına istirdat davası olarak devam edilmesini öngörür. Ödeme yalnızca borcun bir bölümünü karşılıyorsa talebin ödenen ve ödenmeyen kısımlar bakımından kapsamı ayrıca açıklığa kavuşturulmalıdır.

Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 26.11.2014, E.2014/12467, K.2014/17011
“menfi tespit davası devam ederken takip konusu borcun icra tehdidi altında ödenmesi halinde menfi tespit davasının istirdat davasına dönüştüğü gözetilerek işin esasına girilerek sonucuna göre bir karar vermek gerekirken, yanılgılı gerekçe ile yazılı şekilde hukuki yarar yokluğundan davanın reddinde isabet görülmemiştir.”

Bonoya dayalı icra takibine karşı açılan menfi tespit davası sırasında borcun tamamı ödenip takip dosyası infazen kapatılmıştır. İlk derece mahkemesi davayı hukuki yarar kalmadığı gerekçesiyle reddetmiş, Yargıtay ise İİK m.72/6 gereğince istirdat olarak esasa girilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.

Örnek olay: 300.000 TL'lik bir alacak iddiası için menfi tespit davası açıldığı sırada, icra dosyasındaki haciz baskısı nedeniyle dava konusu borcun 120.000 TL'si tahsil edilmiş olabilir. Bu durumda hangi miktar için borçsuzluk tespiti, hangi miktar için iade talebi bulunduğu somut ödeme ve takip belgelerine göre belirlenir. Örnekteki tutarlar hesaplama değil, usuli ayrımı göstermek içindir.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasında Süreler

Menfi tespit davasında genel, tek bir 1 yıllık süre yoktur

İİK m.72/1, takipten önce veya takip sırasında menfi tespit davası açılabilmesini düzenler. Bu hüküm menfi tespit için genel bir “bir yıl içinde açılmalıdır” koşulu öngörmez. Ancak hukuki yararın devam etmesi, talebin dayandığı özel maddi hukuk hükümleri, takip türü, kesinleşmiş kararlar ve istirdat yoluna geçilmesi gibi hususlar ayrıca incelenmelidir.

İstirdat davasında bir yıllık süre ne zaman başlar?

İİK m.72/7 kapsamındaki bağımsız istirdat davası, kanunun öngördüğü şartlarla borcun tamamen ödendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Bu, hak düşürücü nitelikte özel bir süredir. Birden fazla taksit ya da farklı tarihlerde icra tahsilatı varsa borcun tamamını kapatan son ödeme tarihi tespit edilmeli; bu tarih icra dosyasının açıldığı gün, ödeme emrinin tebliği veya paranın icra müdürlüğünden alacaklıya aktarılma tarihiyle otomatik olarak eşit tutulmamalıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 27.02.2018 tarihli E.2016/7859, K.2018/1473 sayılı kararında da borcun tamamen ödenip ödenmediği ve son ödeme tarihi araştırılmadan süre yönünden hüküm kurulmaması gerektiği belirtilmiştir. Karar kaynağı. Menfi tespit davası açıldıktan sonra yapılan ödemeler nedeniyle İİK m.72/6 kapsamında davanın istirdada dönüşmesi, başlangıçtan itibaren bağımsız istirdat davası açılmasından ayrı değerlendirilmelidir.

Adalet Bakanlığının 2025 yılında kamuoyuna sunduğu Cebri İcra Kanunu Taslağı, istirdat süresinin iki yıla çıkarılmasını öngörse de bu metin taslaktır; yürürlükteki İİK m.72/7 bakımından bir yıllık süre uygulanır.

Arabuluculuğa tabi bir uyuşmazlıkta, arabuluculuk başvurusunun ilgili süreler üzerindeki etkisi 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve özel hükümler çerçevesinde ayrıca ele alınmalıdır. Özellikle sürenin sonuna yaklaşılmışsa yalnızca genel bir internet açıklamasına güvenilmemelidir.

İİK 89/3 ayrı bir konudur: Üçüncü haciz ihbarnamesine karşı açılacak özel menfi tespit davasında 15 günlük dava açma ve dava açıldığını icra dairesine bildirmeye ilişkin 20 günlük özel süreler vardır. Bu süreler İİK m.72/7'deki bir yıllık istirdat süresiyle karıştırılmamalıdır.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu?

Her menfi tespit veya istirdat davasında arabuluculuk zorunlu değildir. Öncelikle uyuşmazlığın ticari, tüketici veya başka bir hukuki ilişkiye dayanıp dayanmadığı belirlenmelidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 5/A maddesi uyarınca, konusu bir miktar para olan ticari menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Bu davalar, 7445 sayılı Kanun değişikliğiyle 1 Eylül 2023'ten itibaren açıkça hüküm kapsamına alınmıştır.

Uyuşmazlığın tüketici işleminden kaynaklandığı hallerde ise 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 73/A maddesi ile tüketici hakem heyetinin görev alanına ilişkin istisnalar dikkate alınmalıdır. Dolayısıyla “senet var, o halde her durumda ticari dava ve arabuluculuk zorunlu” yaklaşımı hatalı olabilir. Görevli mahkemenin belirlenmesinde de alacağın temel hukuki niteliği göz önünde tutulur.

Arabuluculuğun dava şartı olduğu halde hiç başvuru yapılmaksızın açılan davada usuli ret riski vardır. Bu nedenle dava öncesinde hem arabuluculuk şartı hem de takipte ayrı şekilde işleyen süreler birlikte değerlendirilmelidir. Acil hukuki koruma gereken durumlarda dava öncesi geçici hukuki koruma yolları ise kendi usul ve sürelerine tabidir.

Arabuluculuk başvurusu sırasında icra takibi başlatılması: 6325 sayılı Kanun m.18/A/16 uyarınca, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından sonra başvuran kişi aleyhine uyuşmazlıkla ilgili takip yapılırsa, son tutanaktan itibaren iki hafta içinde İİK m.72 kapsamında menfi tespit davası açılması ve talep edilmesi halinde, İİK m.72/2’deki takipten önce açılmış davaya özgü tedbir hükmü uygulanabilir. Bu istisna genel olarak takip sonrasında açılan her davaya uygulanmaz.

Tarihsel içtihat ayrımı: Yargıtay 15. Hukuk Dairesinin 27.04.2021 tarihli E.2020/2105, K.2021/1981 sayılı kararı, o tarihteki TTK m.5/A metni çerçevesinde ticari menfi tespit davalarında arabuluculuğu dava şartı saymamıştı. 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe giren 7445 sayılı Kanun değişikliğiyle menfi tespit ve istirdat davaları TTK m.5/A metnine açıkça eklendi. Dolayısıyla 2021 tarihli karar bugün ticari uyuşmazlıklar için tek başına güncel kural olarak gösterilemez.

İİK 89/3 Kapsamında Üçüncü Kişinin Açtığı Menfi Tespit Davası

İİK m.89 kapsamında üçüncü kişinin elinde borçluya ait mal veya alacak bulunduğu iddiasıyla haciz ihbarnameleri gönderilebilir. Birinci ve ikinci haciz ihbarnamelerine süresinde itiraz edilmemesinden sonra üçüncü haciz ihbarnamesi tebliğ edilmişse, üçüncü kişi borçluya borçlu olmadığını ileri sürmek için İİK m.89/3'te düzenlenen özel menfi tespit yoluna başvurabilir.

Üçüncü haciz ihbarnamesinin tebliğinden itibaren 15 gün içinde takip yerinde veya üçüncü kişinin yerleşim yeri mahkemesinde dava açılması; dava açıldığını gösteren belgenin de ihbarnamenin tebliğinden itibaren 20 gün içinde ilgili icra dairesine sunulması gerekir. Bu belge süresinde sunulursa üçüncü kişi hakkındaki cebri icra işlemleri dava kesinleşinceye kadar durur. Söz konusu süreler birbirinin yerine geçmez; arabuluculuğa başvurulduğu düşüncesiyle dava açılması geciktirilmemelidir.

İİK m.89/3 davasında arabuluculuk ve 15 günlük süre

Üçüncü kişinin haciz ihbarnamesi nedeniyle açtığı özel menfi tespit davasının ticari dava olup olmadığı ve arabuluculuk başvurusunun süreye etkisi, uyuşmazlığın hukuki niteliği ve somut olayın gerçekleştiği tarih gözetilerek değerlendirilmelidir. Bu konuda 2026 tarihli iki yüksek mahkeme kararının farklı maddi ve hukuki koşullara dayandığı unutulmamalıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 29.04.2026, E.2025/567, K.2026/281
“arabuluculuk görüşmelerinde geçen süre düşüldüğünde davanın İİK'nın 89. maddesinde belirtilen on beş günlük hak düşürücü süre içinde açıldığının kabul edilmesi gerekir.”

Bu olayda üçüncü haciz ihbarnamesi 22.02.2019 tarihinde tebliğ edilmiş, arabuluculuğa 05.03.2019 tarihinde başvurulmuş, süreç 13.03.2019 tarihinde sona ermiş ve dava 18.03.2019 tarihinde açılmıştır. Hukuk Genel Kurulu, 1 Eylül 2023'ten önceki döneme ait uyuşmazlıkta, o dönemdeki uygulama tereddütleri nedeniyle arabuluculuğa gidilmesinin davacı aleyhine değerlendirilmemesi gerektiğini kabul ederek direnme kararını değişik gerekçeyle bozmuştur. Bu karar, 2026 itibarıyla her İİK m.89/3 davasında arabuluculuğun zorunlu olduğu veya sürenin her durumda durduğu anlamına gelmez. Karar metni.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 09.02.2026, E.2025/3493, K.2026/506
“dava konusu uyuşmazlığın ticari nitelikte olmaması nedeniyle davanın dava şartı arabuluculuğa tabi olmamasına”

Bu davada ise üçüncü haciz ihbarnamesi 22.04.2024 tarihinde tebliğ edilmiş; ilgililer arabulucuya başvurduktan sonra davayı 15 günlük sürenin geçmesinin ardından açmıştır. Daire, somut uyuşmazlığı ticari nitelikte görmeyerek dava şartı arabuluculuğun bulunmadığını ve bu başvurunun 15 günlük hak düşürücü süreyi durdurmadığını kabul etmiş, süre nedeniyle verilen ret kararını onamıştır. Böylece 2019 tarihli olaya ilişkin HGK değerlendirmesi, ticari olmayan her yeni dosyaya otomatik olarak uygulanamaz. Karar metni.

Süre uyarısı: İİK m.89/3'te 15 günlük dava açma süresi ile 20 günlük bildirim yükümlülüğü çok kısa ve özel niteliktedir. Arabuluculuğun gerçekten dava şartı olup olmadığı kesinleştirilmeden 15 günlük sürenin durduğu varsayılmamalıdır.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

İİK m.72, davanın açılacağı mahkemenin yer bakımından yetkisi hakkında özel düzenleme içerir. Buna göre takip yapılmışsa menfi tespit ve istirdat davası, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Somut hukuki ilişkinin niteliğinden kaynaklanabilecek kesin yetki hükümleri ve diğer özel düzenlemeler ayrıca saklıdır. Takip henüz başlamamışsa yetki genel hükümler çerçevesinde belirlenir.

Görev ise başka bir konudur. Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse asliye ticaret mahkemesi; tüketici işleminden doğuyorsa, tüketici hakem heyetine ilişkin kanuni sınır ve koşullar da gözetilerek tüketici mahkemesi; özel bir görev hükmü bulunmuyorsa asliye hukuk mahkemesi gündeme gelebilir. Görevli mahkeme, yalnızca dava adının “menfi tespit” olmasından değil, borç ilişkisinin niteliğinden hareketle saptanır.

Dava dilekçesinde hangi icra takibine, hangi miktara ve hangi hukuki ilişkiye dayanıldığı açıkça gösterilmelidir. Menfi tespitte tartışılan tutara göre nispi harç, yargılama giderleri ve vekalet ücreti sonuçları doğabilir. İstirdat talebinde istenen para, faiz başlangıcı ve yapılmış ödemeler açıkça belirtilmelidir.

Menfi Tespit Davasında %20 Kötü Niyet ve Tedbir Tazminatı

Borçlunun lehine sonuçlanan davada

İİK m.72/5 uyarınca dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur; kararın kesinleşmesi üzerine ilamın içeriğine göre icra işlemleri ayrıca bir hükme gerek olmaksızın eski hale iade edilir. Bunun yanında borçluyu dava açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun talebi üzerine, takip konusu alacağın haksızlığı anlaşılan kısmının %20'sinden az olmayan tazminata hükmedilebilir. Her davanın kabulünde bu tazminatın otomatik doğduğu söylenemez.

Alacaklının lehine sonuçlanan davada

İİK m.72/4 kapsamında, davanın alacaklı lehine sonuçlanması halinde verilmiş ihtiyati tedbir ortadan kalkar. Kararın kesinleşmesi üzerine, tedbir nedeniyle alacağını geç tahsil etmesinden doğan zarar gösterilmiş teminattan karşılanabilir ve zarar aynı davada değerlendirilir; bu zarar kanunda belirtilen koşullarda %20'den az belirlenemez. Bu nedenle yalnızca teminat yatırılmasıyla tedbir alınmasının ekonomik sonuçları iyi hesaplanmalıdır.

%15 ile %20 aynı şey değildir. %15, İİK m.72/2-3 kapsamındaki ihtiyati tedbir için öngörülen asgari teminat oranıdır. %20 ise İİK m.72/4-5'te farklı şartlarla düzenlenen zarar/tazminat alt sınırıdır. İkisi de her dosyada aynı şekilde uygulanmaz.

Menfi Tespit Davasında Hangi Belgeler İncelenir?

İyi hazırlanmış bir dava, yalnızca “bu borcu kabul etmiyorum” cümlesine dayanmaz. Borcun hangi sebeple bulunmadığı gösterilir ve o sebebi kanıtlayabilecek belgeler birlikte değerlendirilir. İcra dosyası, takibin dayanağı belge ve taraflar arasındaki temel ilişki üç ayrı inceleme alanıdır.

İncelenecek belgeHukuki önemi
Ödeme emri ve icra dosyasıTakip türü, talep tutarı, tebliğ tarihi, kesinleşme ve haciz durumu
Bono, çek, sözleşme, faturaAlacak iddiasının dayanağı, senet kayıtları, imza ve taraf sıfatları
Banka dekontları ve makbuzlarÖdemenin yapılıp yapılmadığı ve hangi borca ilişkin olduğu
Mesajlar, e-postalar, yazılı mutabakatlarTeminat amacı, teslim, işin ifası veya borcun kapsamı hakkındaki açıklamalar
Ticari defter ve kayıtlarTicari ilişkilerde alacağın doğumu, cari hesap ve kayıtların karşılaştırılması
Tebligat ve haciz evrakıİtiraz, istirdat ve özel menfi tespit sürelerinin tespiti
Ödeme/tahsilat kayıtlarıİstirdat talebi, ödeme tarihi, tahsilatın hukuki niteliği ve miktarı

İspat aracı ve ispat ölçüsü her uyuşmazlıkta farklıdır. Özellikle senede karşı ileri sürülen iddialarda yazılı delil gerekliliği, delil başlangıcı, tarafların ikrarları, ticari defterler ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi önem taşıyabilir. Bu nedenle örnek bir dilekçenin otomatik olarak başka bir borç ilişkisinde kullanılması ciddi eksiklik yaratabilir.

Menfi Tespit veya İstirdat Davası Öncesinde Nasıl Bir Hukuki İnceleme Yapılmalı?

Öncelikle borçsuzluk sebebi belirlenir: Borç hiç doğmamış mı, borç sona mı ermiş, senet gerçek ilişkiyi yansıtmıyor mu, bir ödeme yanlış kişiye veya yanlış takip dosyasına mı yapılmış? Ardından icra takibinin hangi aşamada olduğu incelenir. Ödeme emrinin tebliği, süresinde itiraz edilip edilmediği, haciz uygulanması ve tahsilat tarihleri aynı çizelgeye işlenir.

Sonraki aşamada, talep edilen hukuki koruma ve olası mali riskler değerlendirilir. Takipten önce açılacak menfi tespit ile takipten sonra açılacak dava aynı tedbir sonucunu doğurmadığı için bu karar gecikmeden verilmelidir. Ticari veya tüketici işlemine dayalı dava şartı arabuluculuk gerekip gerekmediği; görev ve yetki; icra dosyasındaki ayrı başvuru süreleri ve ihtiyati tedbir teminatı birlikte hesaplanır.

Son olarak dava konusu tutar, ödenen bölüm varsa istirdat talebinin miktarı, faiz ve kötü niyet tazminatı koşulları ayrı ayrı belirlenir. Dosya özelinde mevcut belgelerin açıklamadığı boşlukların hangi yasal delillerle giderilebileceği değerlendirilir.

Menfi Tespit ve İstirdat Davası Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Menfi tespit davası açınca icra takibi durur mu?
Hayır. Davanın açılması tek başına takibi durdurmaz. Takipten önce açılan davada İİK m.72/2 koşullarıyla takibin durdurulması yönünde tedbir istenebilir; takip başladıktan sonra açılan davada m.72/3 gereğince bu yolla takibin durdurulmasına karar verilemez, ancak icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi yönünde tedbir talep edilebilir.
Menfi tespit davası açmak için icra takibi başlatılmış olması şart mı?
Hayır. Borç bulunmadığı yönünde somut bir uyuşmazlık ve hukuki yarar mevcutsa icra takibinden önce de dava açılabilir.
Menfi tespit davasında %15 teminat yatırmak zorunlu mu?
İİK m.72/2 ve 72/3'te düzenlenen geçici hukuki koruma taleplerinde en az %15 teminat öngörülür. Bu oran, dava açmanın genel şartı değildir. Tedbir talep edilmeyen her menfi tespit davasında sırf davayı açmak için %15 teminat yatırılması gerektiği söylenemez.
İcra dosyasına ödeme yaptım, yine de dava açabilir miyim?
Borç olmayan paranın icra takibi nedeniyle cebri icra tehdidi altında ödenmesi halinde, şartları varsa İİK m.72/7 uyarınca istirdat davası gündeme gelir. Bir yıllık özel süre, ödeme tarihi ve ödemenin niteliği incelenmelidir.
Menfi tespit davası sırasında ödeme yapılırsa dava düşer mi?
Kural olarak sırf ödeme nedeniyle dava konusuz kalmış sayılmaz. İİK m.72/6'nın koşulları oluşuyorsa davaya istirdat davası olarak devam edilir. Ödenmeyen kısım ve talep sonucunun kapsamı somut olayda belirlenir.
İstirdat davası açma süresi ne kadardır?
İİK m.72/7 kapsamında borcun tamamen ödendiği tarihten itibaren bir yıllık hak düşürücü süre uygulanır. Taksitli tahsilatta son ödeme ve borcun kapanış tarihi incelenmelidir. Menfi tespit davası sürerken ödemenin gerçekleşmesi üzerine istirdada dönüşme ise ayrıca değerlendirilir.
Menfi tespit davası arabuluculuğa tabi mi?
Konusu bir miktar para olan ticari menfi tespit ve istirdat davalarında TTK m.5/A uyarınca dava şartı arabuluculuk vardır. Ancak her uyuşmazlık ticari değildir; tüketici işlemleri ve diğer özel görev kuralları ayrıca incelenmelidir.
Senette “nakden” yazması bedelsizlik davasını engeller mi?
Tek başına engellemez; fakat senedin soyut borç ikrarı niteliği, “nakden” kaydına ilişkin taraf açıklamaları ve ispat yükü üzerinde etkili olabilir. Senet metni ile alacağın doğumuna ilişkin belgeler birlikte incelenmelidir.
Borçlu olmadığım halde hakkımda icra takibi yapılırsa %20 tazminat alır mıyım?
Her davanın kabulünde otomatik olarak %20 tazminata hükmedilmez. İİK m.72/5 kapsamında takibin haksız ve kötü niyetli olması, talep ve diğer koşulların gerçekleşmesi gerekir.
Üçüncü haciz ihbarnamesi geldiyse hangi süre uygulanır?
İİK m.89/3 kapsamında tebliğden itibaren 15 gün içinde dava açılması, ihbarnamenin tebliğinden itibaren 20 gün içinde dava açıldığına dair belgenin icra dairesine sunulması gerekir. Arabuluculuğa başvurmanın her durumda bu süreyi durdurduğu kabul edilemez; uyuşmazlığın niteliği ve güncel içtihatlar incelenmelidir.
Hukuki dayanak: 2004 sayılı İİK m.72 ve m.89; 6100 sayılı HMK m.106, m.190 ve ilgili usul hükümleri; 6102 sayılı TTK m.5/A; 6325 sayılı HUAK; 6502 sayılı TKHK m.73/A. Değerlendirme, 17.11.2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat ve karar metinleri esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu makale ve içeriğindeki tüm yazılanlar, yazarın telif hakkı koruması altındadır ve yazarın yazılı izni olmaksızın bu makalenin herhangi bir bölümü elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt veya başka herhangi bir yöntemle kopyalanamaz, çoğaltılamaz, dağıtılamaz veya saklanamaz. İzin alınmadan yapılacak her türlü kullanım, telif hakkı ihlali sayılacak ve yasal işlem başlatılacaktır. İçerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez ve doğabilecek zararlardan yazar sorumlu tutulamaz. Tüm hakları saklıdır. © 2026, Av. Buğra Topaktaş

Yorum Yap

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir